Ο Πρόεδρος του Μουσείου Καλαβρυτινού Ολοκαυτώματος Θεόδωρος Χαμακιώτης έκανε μια ουσιώδη και στοχευμένη παρέμβαση στην ημερίδα που διοργανώθηκε από το kalavritalive.gr το Σάββατο για το Δημοφογραφικό. Χαρακτηριστικά αναφέρε ότι η αντιμετώπιση του οξυμένου δημογραφικού προβλήματος στην ελληνική ύπαιθρο, και ιδιαίτερα στις απομονωμένες ορεινές επαρχίες, προτείνεται μια δέσμη στοχευμένων λύσεων που συνδυάζουν την οικονομική αναζωογόνηση, την ενίσχυση των υποδομών και τη θεσμική θωράκιση.
Το κράτος έχει αναγνωρίσει τον κρίσιμο χαρακτήρα του ζητήματος, προχωρώντας μάλιστα στη σύσταση της Ειδικής Γραμματείας Ορεινών Περιοχών με αποκλειστικό σκοπό τη χάραξη στρατηγικής για τη συγκράτηση και προσέλκυση πληθυσμού στα ορεινά.
Επεσήμανε ότι στα Καλάβρυτα υπάρχει ο Συνεταιρισμός Καλαβρύτων, που πρόφατα εγκαινίασε το εργοστάσιο παραγωγής ζωοτροφών στην Χόβολη δίνοντας θέσεις εργασίας, το Χιονοδρομικό κέντρο που εκτός από τη χειμερινή δραστηριότητα του, διοργάνωσε το φεστιβάλ τονώνοντας την κίνηση και την επισκεψιμότητα στην περιοχή μας. Το Γεωπάρκο Χελμός Βουραϊκός με τις δράσεις του. ΔΕν αρκούν όμως μόνο αυτά. Έχουμε όμως ένα σημαντικό πρόβλημα με την αναστολή λειτουργίας του οδοντωτού, που από την επομένη ημέρα έχουμε πτώση εισιτηρίων στο Μουσείο κατά 50%.
Ακολουθεί η ομιλία του.
Κυρίες και κύριοι,
Αξιότιμοι προσκεκλημένοι,
Φίλες και φίλοι,
Να συγχαρώ την οργανωτική επιτροπή για την διοργάνωση της συγκεκριμένης ημερίδας και είμαι σίγουρος για την επιτυχία της.
Σήμερα λοιπόν βρισκόμαστε εδώ, σε έναν τόπο που γνώρισε την απώλεια, αλλά επέλεξε να συνεχίσει.
Και ίσως γι’ αυτό, σήμερα, αυτός ο τόπος είναι ο πιο κατάλληλος για να μιλήσουμε για ένα άλλο, πιο σιωπηλό αλλά εξαιρετικά κρίσιμο ζήτημα:
Το δημογραφικό πρόβλημα.
Το δημογραφικό πρόβλημα δεν είναι μια έννοια των ειδικών.
Δεν είναι ένας αριθμός σε έναν πίνακα.
Είναι η ίδια η πορεία της κοινωνίας μας μέσα στον χρόνο.
Με απλά λόγια, το δημογραφικό πρόβλημα σημαίνει ότι οι γεννήσεις δεν επαρκούν για να διατηρηθεί ο πληθυσμός.
Σημαίνει ότι οι νέες γενιές είναι λιγότερες από τις προηγούμενες.
Σημαίνει ότι η κοινωνία μας γερνά.
Στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία, το φαινόμενο αυτό περιγράφεται μέσα από τρεις βασικούς άξονες:
χαμηλή γονιμότητα, γήρανση του πληθυσμού και πληθυσμιακή συρρίκνωση.
Το δημογραφικό πρόβλημα έχει μελετηθεί εκτενώς από διεθνείς οργανισμούς όπως η Eurostat, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών.
Και ο λόγος είναι προφανής: το δημογραφικό πρόβλημα αφορά όλες τις δυτικές κοινωνίες και αυτό δείχνει ότι η συσχέτιση με τον οικονομικό παράγοντα δεν είναι ίσως τόσο σημαντική όσο νομίζουμε αλλά κυρίως αφορά κοινωνικούς λόγους και αλλαγή στάσης και τρόπου ζωής.
Με βάση λοιπόν τα επίσημα στατιστικά, την διεθνή βιβλιογραφία και τις σχετικές έρευνες, οι παράγοντες που το επηρεάζουν κατηγοριοποιούνται ως εξής:
Συνολική εικόνα (ιεράρχηση επιρροής)
- Κοινωνικοί/πολιτισμικοί → ΠΙΟ ΙΣΧΥΡΟΙ
- Οικονομικοί παράγοντες → Σημαντικοί
- Μετανάστευση → Επιταχυντικός παράγοντας
- Δημογραφική δομή → Αυτοενισχυόμενο πρόβλημα
- Πολιτικές παρεμβάσεις → Υποστηρικτικός ρόλος
Το δημογραφικό πρόβλημα δεν έχει μία αιτία.
Είναι το αποτέλεσμα μιας σύγκλισης παραγόντων, όπου όμως κυριαρχεί ένα βασικό στοιχείο:
η ανασφάλεια για το μέλλον
Ας αναλύσουμε τώρα τους προαναφερθέντες παράγοντες:
1. Κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες
Αυτοί οι παράγοντες έχουν για εμένα την μεγαλύτερή σημασία στις σύγχρονες κοινωνίες.
Τι δείχνουν τα δεδομένα:
- Οι γυναίκες αποκτούν παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία
- Αυξάνονται τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά
- Μειώνεται η επιθυμία για μεγάλα οικογενειακά σχήματα
Κύριοι κοινωνικοί λόγοι:
- Αλλαγή προτύπων ζωής και οικογένειας (καριέρα, αυτονομία – το εγώ πάνω από το εμείς)
- Καθυστέρηση γάμου και τεκνοποίησης
- Δυσκολία συνδυασμού οικογένειας και εργασίας
- Έλλειψη υποστήριξης των νέων ζευγαριών τόσο από την Πολιτεία όσο και από την ευρύτερη οικογένεια , όπου τα παλιότερα χρόνια ήταν περισσότερο αυτονόητο.
- Αύξηση της εκπαίδευσης των γυναικών και η μετέπειτα καριέρα (θετικό, αλλά σχετίζεται με καθυστέρηση γεννήσεων)
Η Eurostat καταγράφει σταθερή αύξηση της μέσης ηλικίας πρώτης γέννας στην Ευρώπη (πάνω από 30 έτη).
2.Οικονομικοί παράγοντες
Οι διεθνείς μελέτες συγκλίνουν ότι οι οικονομικοί παράγοντες είναι οι προσδιοριστές της χαμηλής γονιμότητας.
Τι δείχνουν τα στοιχεία:
- Χώρες με υψηλή ανεργία νέων και επισφαλή εργασία έχουν χαμηλότερα ποσοστά γεννήσεων
- Το κόστος κατοικίας και ανατροφής παιδιού επηρεάζει άμεσα την απόφαση τεκνοποίησης
- Η οικονομική κρίση (όπως στην Ελλάδα μετά το 2010) οδήγησε σε απότομη πτώση γεννήσεων.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η οικονομική αβεβαιότητα είναι από τους βασικότερους λόγους καθυστέρησης ή αποφυγής τεκνοποίησης.
3. Δημογραφικοί και διαρθρωτικοί παράγοντες
Αυτοί δεν είναι “αιτίες” με τη στενή έννοια, αλλά ενισχύουν το πρόβλημα.
Κύρια χαρακτηριστικά:
- Γήρανση πληθυσμού
- Μείωση αριθμού γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας
- Αστικοποίηση (εγκατάλειψη υπαίθρου)- αστυφιλία
Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών τονίζει ότι όταν μειώνεται ο αριθμός των νέων γυναικών, η υπογεννητικότητα “αναπαράγεται” αυτόματα.
4. Μετανάστευση (καθοριστικός επιταχυντής)
Ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας για την Ελλάδα.
Τι συμβαίνει:
- Φεύγουν νέοι σε παραγωγική ηλικία
- Μειώνονται οι γεννήσεις στη χώρα προέλευσης
- Επιταχύνεται η γήρανση
Μετά το 2010, η Ελλάδα έχασε μεγάλο μέρος νέου, μορφωμένου πληθυσμού (brain drain), επιδεινώνοντας το δημογραφικό. Περίπου 600.000 Έλληνες έφυγαν από την Ελλάδα κατά την διάρκεια της κρίσης.
5. Θεσμικοί και πολιτικοί παράγοντες
Οι πολιτικές του κράτους επηρεάζουν, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους.
Περιλαμβάνουν:
- Οικογενειακά επιδόματα
- Άδειες μητρότητας/πατρότητας
- Παιδικοί σταθμοί
- Φορολογικά κίνητρα
Οι μελέτες δείχνουν ότι βοηθούν, αλλά δεν αντιστρέφουν πλήρως την τάση χωρίς ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές.
Στην Ελλάδα σήμερα, ο δείκτης γονιμότητας βρίσκεται περίπου στο 1,2 παιδιά ανά γυναίκα.
Πολύ κάτω από το όριο των 2,1 που απαιτείται για την ανανέωση του πληθυσμού.
Ταυτόχρονα, το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται — και αυτό είναι θετικό.
Όμως οδηγεί σε μια κοινωνία όπου οι ηλικιωμένοι αυξάνονται συνεχώς.
Σχεδόν ένας στους τέσσερις πολίτες είναι πλέον άνω των 65 ετών.
Αν το δούμε ψυχρά, πρόκειται για μια ανισορροπία:
λιγότεροι νέοι,
περισσότεροι ηλικιωμένοι,
και ένα σύστημα που πιέζεται ολοένα και περισσότερο.
Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές:
στην οικονομία,
στην εργασία,
στο ασφαλιστικό σύστημα,
στην κοινωνική συνοχή.
Όμως το πιο κρίσιμο επίπεδο είναι το τοπικό.
Γιατί το δημογραφικό δεν πλήττει όλους τους τόπους με τον ίδιο τρόπο.
Και εδώ, στα Καλάβρυτα, η πραγματικότητα είναι ξεκάθαρη.
Σύμφωνα με τα στοιχεία των απογραφών, η επαρχία Καλαβρύτων κατέγραψε τεράστια μείωση πληθυσμού.
To 1821 oπληθυσμός ανερχόταν στους 27.128 κατοίκους.
Το 1856 ανερχόταν στους 43.145 κατοίκους. Αύξηση που προσεγγίζει το 60%.
Το 1896 καταγράφεται ο υψηλότερος αριθμός πληθυσμού 44.839 κατοίκων.
Τα επίπεδα διατηρούνται υψηλά μέχρι το 1940. Έκτοτε ξεκινά η πληθυσμιακή μείωση με την πιο αλματώδη να καταγράφεται από το 1950 και μετά.
Το 2011 ο πληθυσμός ανερχόταν περίπου στους 11.500 κατοίκους.
Το 2021 μειώθηκε κι άλλο σε περίπου 9.800 κατοίκους.
Μέσα σε 200 χρόνια καταγράφεται μείωση περίπου 80%!
Η κάθετη αυτή μείωση όμως δεν ισχύει για την πόλη των Καλαβρύτων όπου εμφανίζεται τα τελευταία εκατό χρόνια μια σχετική σταθερότητα πέριξ των 2.000 μόνιμων κατοίκων.
Βλέποντας λοιπόν βαθύτερα τα στοιχεία, θα διαπιστώσουμε κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό:
Η μείωση αυτή δεν είναι ομοιόμορφη.
Είναι εντονότερη στα μικρά χωριά.
Εκεί όπου ο πληθυσμός γερνά ταχύτερα και εκεί όπου οι νέοι φεύγουν και δεν επιστρέφουν και οι γεννήσεις μειώνονται οι υπηρεσίες περιορίζονται και ο τόπος γίνεται ακόμη λιγότερο ελκυστικός.
Το δημογραφικό πρόβλημα δεν είναι αναπόφευκτο.
Αλλά είναι σύνθετο.
Και όπως πρωείπαμεδεν οφείλεται σε έναν μόνο λόγο.
Σήμερα, ένας νέος άνθρωπος δεν απορρίπτει την οικογένεια.
Απλώς δεν είναι βέβαιος ότι μπορεί να τη στηρίξει.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία:
Το δημογραφικό είναι θέμα συνθηκών.
Αν θέλουμε περισσότερες γεννήσεις,
πρέπει να δημιουργήσουμε περισσότερη ασφάλεια.
Αν θέλουμε να μείνουν οι νέοι,
πρέπει να έχουν λόγο να μείνουν.
Και αυτό απαιτεί πολιτικές — όχι γενικές, αλλά στοχευμένες.
Για τα Καλάβρυτα, οι προτεραιότητες είναι σαφείς:
Οικονομικά Κίνητρα & Στέγαση
- Επιδόματα μετοίκησης: Χορήγηση οικονομικών ενισχύσεων για τη μεταφορά της πρώτης κατοικίας από αστικά κέντρα σε ορεινά χωριά (στα πρότυπα του προγράμματος μετοίκησης στον Έβρο). [
- Φορολογικές ελαφρύνσεις: Θέσπιση χαμηλότερων συντελεστών φορολογίας ή απαλλαγών για επιχειρήσεις και νέους επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε υψόμετρο. Μέτρα που ήδη εφαρμόζονται σε αλλες ορεινές αλλα και νησιωτικές περιοχές.
- Δωρεάν ή φτηνή στέγη: Αξιοποίηση κλειστών δημοτικών κτιρίων και παλαιών κατοικιών για τη διάθεσή τους σε νέα ζευγάρια με χαμηλό ενοίκιο.
Απασχόληση & Τοπική Οικονομία
- Ψηφιακοί νομάδες: Ανάπτυξη δικτύων υψηλών ταχυτήτων (5G/οπτικές ίνες) για την προσέλκυση τηλεργαζόμενων που επιθυμούν καλύτερη ποιότητα ζωής.
- Εναλλακτικός τουρισμός: Χρηματοδότηση υποδομών για αγροτουρισμό, ορειβατικό και θρησκευτικό τουρισμό που εξασφαλίζουν έσοδα όλο τον χρόνο.
- Στήριξη της τοπικής οικονομίας με έμφαση στις νέες μορφές επιχειρηματικότητας και πριμοδότηση πρωτογενούς τομέα: Αυξημένα κονδύλια και επιδοτήσεις για νέους αγρότες και κτηνοτρόφους σε μειονεκτικές περιοχές.
Κοινωνικές Υποδομές & Πρόνοια
- Πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια Υγεία σε συνδυασμό και με Τηλειατρική: Στελέχωση τοπικών νοσοκομείων και ιατρείων και χρήση ψηφιακών εργαλείων για την παρακολούθηση των ηλικιωμένων και των ευπαθών ομάδων.
- Εκπαίδευση και Σχολική μέριμνα: Διατήρηση των ολιγοθέσιων σχολείων ή παροχή ασφαλούς και δωρεάν μεταφοράς των μαθητών σε κεντρικότερες σχολικές μονάδες.
- Δομές φροντίδας παιδιών: Δημιουργία μικρών βρεφονηπιακών σταθμών για να διευκολύνεται η εργασία των νέων μητέρων στην επαρχία.
- Δημιουργία πολιτιστικών συλλόγων με σκοπό την αύξηση της κοινωνικής συνοχής.
Προσβασιμότητα & Διασύνδεση
- Βελτίωση οδικού δικτύου: Ασφαλής πρόσβαση στα ορεινά χωριά, ειδικά κατά τους χειμερινούς μήνες, για να μην αποκλείονται οι κάτοικοι.Ο δρόμος είναι πολιτισμός.
- Συχνή συγκοινωνία: Διασφάλιση τακτικών δρομολογίων σύνδεσης των απομακρυσμένων κοινοτήτων με τα κοντινότερα αστικά και διοικητικά κέντρα.
Σε επίπεδο Κεντρικής Κυβέρνησης θετικό σημείο η σύστασηαπό της Ειδικης Γραμματείας ορεινών όγκων αλλά και του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας.
Σκεφτείτε όμως π.χ πως θα ήταν ο τόπος μας χωρίς την Ένωση συνεταιρισμών χωρίς το Χιονοδρομικό κέντρο Καλαβρύτων και χωρίς τον Οδοντωτό.
Σε αυτόν τον τόπο, η έννοια της συνέχειας έχει ιδιαίτερη σημασία.
Και για αυτό το λόγο είναι πολύ σημαντικό η συνέχιση σε τοπικό επίπεδο του έργου του εργοστασίου στην Χόβολη ένα έργο που παράγει ανάπτυξη και όχι μόνο με την στενή οικονομική έννοια.
Το ΧΚΚ επίσης με την διοργάνωση του φεστιβάλ είναι εξαιρετικά παραδείγματα του πως μπορούμε να δώσουμε πρώτα ζωή και ταυτόχρονα ανάπτυξη στον τόπο μας.
Από την άλλη το κακό παράδειγμα του κλεισίματος του Οδοντωτού και στο πως κάτι εξαιρετικά επιτυχημένο εδώ και 130 χρόνια για όλη την επαρχία , ξαφνικά να σταματάει η λειτουργία του.
Χαρακτηριστικά να σας αναφέρω ότι η επισκεψιμότητα στο ΔΜΚΟ μειώθηκε κατά 50% την επομένη του κλεισίματος και προφανώς κατ΄ επέκταση στην πόλη των Καλαβρύτων. Ένα γεγονός λοιπόν με μεγάλες οικονομικές κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις.
Κυρίες και κύριοι,
Όλα τα παραπάνω θα πρέπει να δρούν πάντα συνδυαστικά και να έχουν ένα σκοπό:
Την Δημιουργία μιας συνολικής προοπτικής ζωής.
Γιατί ο στόχος δεν είναι απλώς να κρατήσουμε τον πληθυσμό.
Ο στόχος είναι να δώσουμε μέλλον.
Το δημογραφικό πρόβλημα δεν λύνεται με λόγια.
Λύνεται με αποφάσεις.
Με συνεργασία σε διεπιστημονικό επίπεδο.
Με σχέδιο.
Με επιμονή.
Και κυρίως, με πίστη ότι αυτός ο τόπος αξίζει να έχει μέλλον.
Σήμερα, έχουμε μπροστά μας μια επιλογή.
Να παρακολουθούμε την εξέλιξη,
ή να τη διαμορφώσουμε.
Να αποδεχτούμε τη συρρίκνωση,
ή να επενδύσουμε στην αναγέννηση.
Να αφήσουμε τα Καλάβρυτα να μικραίνουν,
ή να τα βοηθήσουμε να μεγαλώσουν ξανά — όχι μόνο σε αριθμούς, αλλά σε ζωή.
Και επιτρέψτε μου να κλείσω με μια σκέψη:
Οι κοινωνίες που επιβιώνουν δεν είναι οι πιο ισχυρές.
Είναι εκείνες που προσαρμόζονται, που συνεργάζονται και που πιστεύουν στον εαυτό τους.
Τα Καλάβρυτα έχουν αποδείξει ότι μπορούν να αντέξουν και να αναπτυχθούν.
Ας κάνουμε, λοιπόν, όλοι μαζί αυτή την επιλογή.
Να δώσουμε στα Καλάβρυτα το μέλλον που αξίζουν.
Να δώσουμε λόγο στους νέους να μείνουν.
Να δώσουμε ζωή στον τόπο.
Γιατί στο τέλος της ημέρας,
η μεγαλύτερη τιμή στην ιστορία ενός τόπου είναι…
να συνεχίζεται.
Σας ευχαριστώ.
Tο δημογραφικό δεν είναι μια αφηρημένη έννοια.
Είναι το αν αυτός ο τόπος θα συνεχίσει να έχει ζωή.
Και ας είμαστε ειλικρινείς:
δεν πρόκειται να αντιστραφεί με ευχές ή με αποσπασματικά επιδόματα.
Χρειάζονται αποφάσεις με κόστος — αλλά και με προοπτική.
Σε τοπικό επίπεδο, οφείλουμε να κινηθούμε άμεσα:
να δώσουμε πραγματικά κίνητρα εγκατάστασης νέων οικογενειών,
να εξασφαλίσουμε πρόσβαση σε υγεία και παιδεία,
να στηρίξουμε την τοπική οικονομία ώστε να παράγει σταθερές θέσεις εργασίας.
Γιατί χωρίς δουλειά και αξιοπρέπεια, κανείς δεν μένει — και κανείς δεν επιστρέφει.
Αλλά η αλήθεια είναι μία:
το βάρος πέφτει στην πολιτεία.
Χρειαζόμαστε μια εθνική δημογραφική στρατηγική με διάρκεια και συνέπεια.
Στέγη για τους νέους.
Σταθερή και αξιοπρεπή εργασία.
Ουσιαστική στήριξη της οικογένειας — όχι ως επίδομα, αλλά ως προτεραιότητα πολιτικής.
Και ιδιαίτερα για τις ορεινές περιοχές, όπως τα Καλάβρυτα,
απαιτείται ειδική μεταχείριση — όχι ισοπέδωση.
Υποδομές, ψηφιακή πρόσβαση, κίνητρα που να κάνουν τη ζωή εδώ επιλογή και όχι αναγκαστική παραμονή.
Αν δεν το κάνουμε τώρα, το κόστος θα είναι μη αναστρέψιμο.
Γιατί το δημογραφικό δεν μας περιμένει.
Ή θα το αντιμετωπίσουμε με σχέδιο και τόλμη,
ή θα βρεθούμε αντιμέτωποι με την ερήμωση.
Και τότε, δεν θα συζητάμε για ανάπτυξη —
αλλά για επιβίωση.
Σας ευχαριστώ.
