Τα Άγια Θεοφάνεια θεσπίστηκαν τον 2ο αιώνα μ.Χ. και το γεγονός αυτό τα καθιστά μία από τις αρχαιότερες γιορτές του Χριστιανισμού, σε ανάμνηση της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο (ή Βαπτιστή).
Δεν είναι απόλυτα βέβαιο ποια ημέρα καθιερώθηκε να εορτάζονται τα Θεοφάνεια. Αναφέρεται πως παλαιότερα, άλλοτε εορτάζονταν στις 6 Ιανουαρίου, άλλοτε στις 10 Ιανουαρίου.
Σήμερα, η Εκκλησία μας εορτάζει τα Θεοφάνεια στις 6 Ιανουαρίου και είναι η τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου, η οποία ξεκινά μετά τα Χριστούγεννα. Λέγεται, επίσης, Επιφάνια και Φώτα.
Το όνομα της εορτής προκύπτει από τη φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας, που σύμφωνα με τις Γραφές συνέβη κατά τη Βάπτιση του Ιησού.
Στις Δυτικές Εκκλησίες, τα Θεοφάνια είναι περισσότερο συνδεδεμένα με την προσέλευση και την προσκύνηση των Τριών Μάγων στη Φάτνη της Γέννησης του Ιησού.
Η ιστορία των Θεοφανείων
Όταν ο Ιησούς έγινε 30 ετών βαπτίστηκε στον Ιορδάνη Ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, που ήταν έξι μήνες μεγαλύτερός του και ασκήτευε στην έρημο, κηρύσσοντας το βάπτισμα της μετανοίας.
Τη στιγμή της Βάπτισης, κατέβηκε από τον ουρανό το Άγιο Πνεύμα υπό μορφή περιστεράς στον Ιησού και ταυτόχρονα ακούσθηκε φωνή εξ ουρανού που έλεγε: Ούτος εστί ο Υιός του Θεού ο αγαπητός, δια του οποίου ευδόκησε ο Θεός να σώσει τους αμαρτωλούς.
Το γεγονός αυτό έχουν καταγράψει οι τρεις από τους τέσσερις Ευαγγελιστές, ο Μάρκος, ο Ματθαίος και ο Λουκάς. Αυτή δε είναι η πρώτη και μοναδική εμφάνιση στη Γη της Αγίας Τριάδας, σύμφωνα με τις Γραφές.
Σύμφωνα με το sansimera, το πότε καθιερώθηκε να εορτάζονται τα Θεοφάνια δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει ότι κάποιοι αιρετικοί Γνωστικοί γιόρταζαν από τις αρχές του δεύτερου αιώνα τη Βάπτιση του Ιησού, κατ’ άλλους μεν στις 6 Ιανουαρίου, κατ’ άλλους στις 10 Ιανουαρίου.
Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος παραδέχεται και περιγράφει την εορτή ως αρχαία πανήγυρη στην Αντιόχεια τη Μεγάλη και ότι από εκεί την παρέλαβαν οι Γνωστικοί. Κατά τον τέταρτο αιώνα, η εορτή των Θεοφανίων γιορτάζεται πλέον με λαμπρότητα σε όλη την Εκκλησία ως εορτή του φωτισμού της ανθρωπότητας δια του Αγίου Βαπτίσματος, απ’ όπου και το όνομα, Τα Φώτα, εορτή των Φώτων.
Γιατί ρίχνουμε το σταυρό στα νερά τα Θεοφάνεια
Ο λόγος που ρίχνεται ο σταυρός σε θάλασσα ή ποτάμι ή λίμνη είναι για να αγιαστούν τα νερά.
Μετά τη ρίψη του σταυρού, κολυμβητές κυρίως σε νεαρή ηλικία, οι λεγόμενοι Βουτηχτάδες, βουτούν για να πιάσουν το σταυρό.
Ο κολυμβητής που θα καταφέρει να τον πιάσει, λαμβάνει την ευλογία του ιερωμένου και δέχεται πλήθος ευχών και τιμών από τους γύρω παρευρισκόμενους.
Εκείνη τη στιγμή οι καμπάνες ηχούν με χαρμόσυνο τόνο καθώς και οι σειρήνες των πλοίων που μπορεί να βρίσκονται εκεί κοντά. Όλοι οι πιστοί πίνουν από τον αγιασμό συμβολικά τρεις γουλιές με ευλάβεια.
Μάλιστα, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας μετά τον αγιασμό των υδάτων, πολλοί χριστιανοί πλένουν στα αγιασμένα νερά εικόνες, μηχανήματα και διάφορα άλλα δικά τους είδη για να αγιασθούν.
Η νηστεία της παραμονής των Θεοφανείων
Κατά την παραμονή των Θεοφανείων, τηρείται νηστεία, η οποία είναι χωρίς λάδι. Μοναδική περίπτωση να καταλύεται το λάδι στη νηστεία είναι να πέφτει η παραμονή Σάββατο ή Κυριακή.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας μας αναφέρουν πως για να μπορέσουν οι πιστοί να μεταλάβουν τον Μεγάλο Αγιασμό, οφείλουν να μην έχουν φάει ή πιει κάτι από τα μεσάνυχτα μέχρι την ώρα του Αγιασμού.
Όπως αναφέρει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο Ιερό Πηδάλιο, ο λόγος που πραγματοποιείται νηστεία κατά την παραμονή των Θεοφανείων είναι η αναπλήρωση της νηστείας που χάνεται, όταν οι εορτές είναι Τετάρτη ή Παρασκευή.
Ο αγιασμός των σπιτιών την παραμονή των Φώτων
Στην Ελλάδα, την παραμονή των Φώτων γίνεται ο αγιασμός των σπιτιών από τους ιερείς και ονομάζεται Μικρός Αγιασμός ή Πρωτάγιαση ή Φώτιση.
Οι ιερείς με το σταυρό και ένα κλωνάρι βασιλικό φωτίζουν (ραντίζουν) όλους τους χώρους του σπιτιού.
Ἀπολυτίκιον
Ἦχος α’.
Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε, ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις· τοῦ γάρ Γεννήτορος ἡ φωνή προσεμαρτύρει σοι, ἀγαπητόν σε Υἱόν ὀνομάζουσα· καί τό Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς, ἐβεβαίου τοῦ λόγου τό ἀσφαλές. Ὁ ἐπιφανείς Χριστέ ὁ Θεός, καί τόν κόσμον φωτίσας δόξα σοι.