Μετά τη δύση του ηλίου, η Πάτρα εκτυλίσσει µια πραγµατικότητα που λίγοι θέλουν να βλέπουν και ακόµη λιγότεροι να συζητούν. Η υπαίθρια πορνεία και οι µετασχηµατισµοί της αγοράς σεξ στην αχαϊκή πρωτεύουσα συνθέτουν έναν χάρτη που αλλάζει διαρκώς, επηρεασµένος από την αστική ανάπλαση, τις µεταναστευτικές ροές και την τεχνολογική εξέλιξη. Πρόκειται για ένα φαινόµενο που εκτυλίσσεται σε κοινή θέα -και παραµένει ταυτόχρονα στις παρυφές κάθε ουσιαστικής πολιτικής συζήτησης. Αυτό που ωστόσο παραµένει σταθερό, ανεξάρτητα από τις µορφές που λαµβάνει, είναι η ευαλωτότητα των γυναικών που βρίσκονται στο επίκεντρό του.
Η «πιάτσα» που συρρικνώθηκε
Πριν από µερικά χρόνια, το κέντρο της Πάτρας είχε µια πολύ πιο εµφανή παρουσία. Η οδός Τσαµαδού και οι κάθετοι δρόµοι της Λεωφόρου Γούναρη αποτελούσαν το επίκεντρο, µε νεαρές γυναίκες, κυρίως από τη Νιγηρία και άλλες αφρικανικές χώρες, να εργάζονται σε κοινή θέα. Η παρουσία τους ήταν µαζική και σταθερή -αρκετά εµφανής ώστε να προκαλεί αντιδράσεις κατοίκων, αρκετά οργανωµένη ώστε να υποδηλώνει δίκτυα που λειτουργούσαν πίσω από αυτές.
Η εξαφάνισή τους από εκείνους τους δρόµους δεν σηµαίνει απαραίτητα ότι απελευθερώθηκαν. Η διεθνής βιβλιογραφία για το trafficking δείχνει ότι τέτοιες µετακινήσεις συνήθως σηµαίνουν αλλαγή διαδροµής των κυκλωµάτων -µεταφορά σε µεγαλύτερα αστικά κέντρα ή ένταξη σε κλειστές, αόρατες µορφές εκµετάλλευσης, µακριά από τα βλέµµατα της αστυνοµίας. Η Πάτρα, ως λιµάνι-πύλη προς την Ευρώπη, παραµένει ένας από τους πιο ευαίσθητους κόµβους στον χάρτη της εµπορίας ανθρώπων. Η αλλαγή των σηµείων δραστηριότητας µπορεί να µην σηµαίνει λιγότερα θύµατα -µπορεί απλώς να σηµαίνει ότι έχουν γίνει πιο δύσκολο να εντοπιστούν.
Σήµερα, η υπαίθρια δραστηριότητα έχει διασπαρεί στις παρυφές. Το κάτω µέρος της Ελευθερίου Βενιζέλου, έξω από το Νέο Λιµάνι, είναι το πλέον αναγνωρίσιµο σηµείο. Δευτερευόντως, κατά τις πολύ όψιµες βραδινές ώρες, η δραστηριότητα εµφανίζεται στη Δάµωνος και πέριξ της Τριαντείου, όπου η ερηµιά των κτιρίων µετά τα µεσάνυχτα προσφέρει την απαραίτητη κάλυψη. Η παρουσία είναι πια µοναχική -ένα ή δύο άτοµα- σε πλήρη αντίθεση µε τις πολυπληθείς εικόνες του παρελθόντος. Οι κάτοικοι των γύρω περιοχών διχάζονται: άλλοι εκφράζουν ενόχληση για την υποβάθµιση της γειτονιάς τους, άλλοι αναγνωρίζουν ότι το πρόβληµα είναι πρωτίστως κοινωνικό και οικονοµικό, και δεν λύνεται µε εκτοπισµό.
Το ψηφιακό παζάρι
Η σηµαντικότερη αλλαγή, ωστόσο, δεν εντοπίζεται στους δρόµους. Εντοπίζεται στις οθόνες. Η κατακόρυφη αύξηση των τηλεφωνικών ραντεβού αναδιαµορφώνει εκ βάθρων την αγορά σεξ στην Πάτρα. Νεαρές αλλά και µεγαλύτερες γυναίκες επιλέγουν πλέον εξειδικευµένες ιστοσελίδες αγγελιών ή εφαρµογές γνωριµιών για να οργανώσουν συναντήσεις σε σπίτια ή ξενοδοχεία. Η ανωνυµία προστατεύει και τις δύο πλευρές της συναλλαγής -και ακριβώς γι’ αυτό καθιστά κάθε µορφή ελέγχου σχεδόν αδύνατη.
Η οικονοµική κρίση λειτούργησε ως επιταχυντής αυτής της µετατόπισης. Πολλές γυναίκες ωθήθηκαν στην παροχή υπηρεσιών σεξ ως µέσο επιβίωσης, προτιµώντας την αδιαφανή οδό των τηλεφωνικών ραντεβού για να αποφύγουν το κοινωνικό στίγµα που συνοδεύει την πιάτσα του δρόµου. Η επιλογή αυτή, ωστόσο, δεν είναι απαλλαγµένη κινδύνων. Η αποµόνωση αυξάνει δραµατικά την έκθεση σε κακοποίηση, ενώ η δυσκολία παρέµβασης σε περίπτωση ανάγκης είναι πρακτικά απόλυτη. Αν στην υπαίθρια πιάτσα υπάρχει έστω η ορατότητα ως ελάχιστη µορφή προστασίας, στο κλειστό διαµέρισµα δεν υπάρχει τίποτα.
Το νοµικό πλαίσιο που διέπει την πορνεία στην Ελλάδα παραµένει αυστηρό στα χαρτιά και ανίσχυρο στην πράξη. Οι νόµιµοι οίκοι ανοχής απαιτούν άδειες που σπάνια εκδίδονται, οδηγώντας το µεγαλύτερο µέρος της δραστηριότητας στη γκρίζα ζώνη. Οι τακτικοί ιατρικοί έλεγχοι, υποχρεωτικοί θεωρητικά, απουσιάζουν ουσιαστικά από την υπαίθρια αγορά και τα άτυπα ραντεβού, µετατρέποντας το ζήτηµα και σε ζήτηµα δηµόσιας υγείας ευρύτερης σηµασίας.
Η Πάτρα, πίσω από τα φώτα της παραλιακής και τις σκιές της Βενιζέλου, συνεχίζει να αναζητά ισορροπία ανάµεσα στην ορατότητα και την υποκρισία. Η ανάγκη για συγκροτηµένη πολιτική προστασίας των δικαιωµάτων των εργαζοµένων στο σεξ, παράλληλα µε την αυστηρή αντιµετώπιση κάθε µορφής εξαναγκασµού και εµπορίας ανθρώπων, δεν είναι ιδεολογική επιλογή. Είναι η ελάχιστη υποχρέωση µιας κοινωνίας απέναντι στους πιο ευάλωτους ανθρώπους της.
Τα κύρια σηµεία δραστηριότητας
Η Πάτρα ως λιµάνι-πύλη προς την Ευρώπη αποτελεί διαχρονικά πέρασµα κυκλωµάτων εµπορίας ανθρώπων. Τα σηµεία υπαίθριας δραστηριότητας σήµερα εντοπίζονται στο κάτω µέρος της Ελευθερίου Βενιζέλου, έξω από το Νέο Λιµάνι, και δευτερευόντως στη Δάµωνος και τα πέριξ της Τριαντείου κατά τις όψιµες βραδινές ώρες. Η παρουσία είναι πλέον µοναχική -ένα ή δύο άτοµα- σε πλήρη αντίθεση µε την πολυπληθή «πιάτσα» που υπήρχε παλαιότερα στην Τσαµαδού και τους κάθετους δρόµους της Λεωφόρου Γούναρη.