Τα Καλάβρυτα εκτός από τόπος απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς, είναι και ένα ζωντανό μωσαϊκό ιστορίας, θρύλων και παραδόσεων. Πίσω από το κάθε κεφαλοχώρι μέχρι και τον τελευταίο οικισμό, κρύβεται μια μοναδική διαδρομή που ξεκινάει από την αρχαιότητα και φτάνει μέχρι το σήμερα. Ας γνωρίσουμε λοιπόν τις ρίζες και την προέλευση των ονομάτων των οικισμών της περιοχής.
Ζαχλωρού
Φωλιασμένο μέσα στο εντυπωσιακό φαράγγι του Βουραϊκού σε υψόμετρο 623 μέτρων, περίπου στο μέσο της διαδρομής του Οδοντοτού από το Διακοπτό στα Καλάβρυτα και χτισμένο επί Τουρκοκρατίας από περαστικούς που ήρθαν κυνηγημένοι από την Ήπειρο, βρίσκεται ένα από τα ομορφότερα χωριά της Αχαΐας. Το όνομά του προέρχεται από τη Σλαβική λέξη “Ζάγκλορο” (Zagloro) που σημαίνει ο τόπος πίσω από τα βουνά, αποδίδοντας με ακρίβεια τη γεωγραφική θέση του χωριού. Τα πέτρινα σπίτια, τα πλατάνια και το ποτάμι αγκαλιασμένα από τα επιβλητικά βουνά συνθέτουν ένα μαγευτικό σκηνικό που μαγεύει κάθε επισκέπτη όλες τις εποχές του χρόνου, κάνοντας την επίσκεψη μια εμπειρία ζωής.
Κερπινή
Χτισμένος σε προνομιακή και στρατηγική θέση, ο γραφικός οικισμός της Κερπινής κουβαλάει μια πλούσια ιστορία. Η ονομασία του αποδίδεται στον Φράγκο βαρώνο Ούγκο Α’ ντε Σαρπινύ, ο οποίος έχτισε τον πύργο του στην περιοχή κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, δίνοντας μετέπειτα το όνομά του στο χωριό. Τους επόμενους αιώνες, η Κερπινή αναδείχθηκε σε προπύργιο της ισχυρής οικογένειας των Ζαΐμηδων αποτελώντας τη γενέτειρα του αγωνιστή του 1821 και κυβερνήτη Ανδρέα Ζαΐμη τα ερείπια του πύργου του οποίου σώζονται μέχρι σήμερα. Παράλληλα, το χωριό κατέχει μια ξεχωριστή θέση και στη σύγχρονη ιστορική μνήμη, καθώς τον Οκτώβριο του 1943 στην περιοχή διεξήχθη η σφοδρή μάχη Ρογών Κερπινης μεταξύ του ΕΛΑΣ και των Γερμανικών δυνάμεων κατοχής, μια σύγκρουση που έμελλε να αποτελέσει το προοίμιο για τα σκληρά αντίποινα και το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων.
Σουδενά (Κάτω & Άνω Λουσοί)
Χτισμένοι μέσα σε ένα σαγηνευτικό οροπέδιο του Χελμού, οι Κάτω Λουσοί αποτελούν έναν από τους ψηλότερους οικισμούς της Πελοποννήσου. Την ονομασία τους οφείλουν, όπως και ο γειτονικός οικισμός των Άνω Λουσών, στην ομώνυμη αρχαία Αρκαδική πόλη. Τα εντυπωσιακά ερείπια των Αρχαίων Λουσών, και ιδίως του περίφημου ναού της Αρτέμιδος Ημέρας ή Ημερασίας, σώζονται έως σήμερα κοντά στο χωριό. Σύμφωνα με τον μύθο, ο ναός χτίστηκε από τις κόρες του βασιλιά της Τίρυνθας Προίτου, όταν γιατρεύτηκαν από την παράνοια από τον μάντη Μελάμποδα. Με τον ίδιο μύθο συνδέεται και το μοναδικό Σπήλαιο των Λιμνών, αφού εκεί βρήκαν καταφύγιο οι κυνηγημένες κόρες.
Η παλιά ονομασία του χωριού ήταν Σουδενά, η οποία στα Σλαβικά σημαίνει “κρύος τόπος” και μαρτυρά την καταγωγή των πρώτων κατοίκων των νεότερων χρόνων από τα ομώνυμα Σουδενά της Ηπείρου. Μέχρι τον 20ό αιώνα, οι σημερινοί Άνω Λουσοί ονομάζονταν Σουδενά Θεοτόκου και οι Κάτω Λουσοί ονομάζονταν Σουδενά Αγίου Βασιλείου. Στη συνέχεια μετονομάστηκαν, παίρνοντας το όνομά τους από την αρχαία πόλη των Λουσών.
Κατά την Επανάσταση του ’21, οι κάτοικοι έδωσαν δυναμικό παρών στον αγώνα κατά των Οθωμανών υπό την ηγεσία της θρυλικής οικογένειας των Πετμεζαίων. Σήμερα, ο ιστορικός πύργος των Πετμεζαίων δεσπόζει σε περίοπτη θέση εντός του χωριού, ενώ η κεντρική πλατεία με τον υπεραιωνόβιο πλάτανο φέρει περήφανα το όνομα των αγωνιστών.
Πλανητέρο
Σε υψόμετρο περίπου 700 μέτρων συναντάμε το Πλανητέρο. Το όνομά του, συνδέεται με τον μυθικό ομώνυμο ήρωα, ο οποίος λέγεται ότι νίκησε τα ξωτικά του βάτου και απελευθέρωσε τα νερά που αναβλύζουν από τις πηγές του Αροάνιου ποταμού. Το χωριό είναι γνωστό για το αιωνόβιο πλατανόδασος τα ποτάμια με τις πέστροφες, αλλά και ως σημείο στρατηγικής σημασίας. Εκεί τοποθετείται η αφετηρία ενός περάσματος προς τον Φενεό, με τα λιγοστά σωζόμενα κατάλοιπα ενός οχυρού σε κοντινό λόφο ακριβώς πάνω από τον Αροάνιο,να μαρτυρούν πως το σημείο φυλασσόταν αυστηρά και έπαιζε κομβικό ρόλο στον έλεγχο της διέλευσης.
Λυκούρια
Χτισμένη στη σκιά του επιβλητικού Χελμού, η Λυκούρια κουβαλάει μια ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Κατά τον περιηγητή Παυσανία, ήδη από τον 2ο αιώνα μ.Χ., το τοπωνύμιο υπήρχε και σήμαινε κυριολεκτικά ο τόπος των λύκων, αποτελώντας το φυσικό σύνορο ανάμεσα στους αρχαίους Φενεάτες τη σημερινή Κορινθία και τους Κλειτορίους. Η σύγχρονη Λυκούρια, αν και διατηρεί περήφανα την αρχαία παρατονισμένη ονομασία της, δεν βρίσκεται ακριβώς στην ίδια θέση με την αρχαία πόλη. Εκεί πηγάζει και ο Λάδων ο μεγαλύτερος παραπόταμος του Αλφειού με μήκος γύρω στα 70 χλμ. Στη θέση Πήδημα τη δεκαετία του 1950 κατασκευάστηκε υδροηλεκτρικό φράγμα της ΔΕΗ δημιουργώντας μια εντυπωσιακή τεχνιτή λίμνη. Στην περιοχή ξεχωρίζουν τα παραδοσιακά πέτρινα γεφύρια, όπως της Γύριζας και της Δήμητρας και το βυθιζόμενο πεντάτοξο γεφύρι της Κυράς που εμφανίζεται όταν πέφτει η στάθμη της λίμνης. Λίγο νοτιότερα, στη μυστηριώδη τοποθεσία Χελωνοσπηλιά, οι αρχαιολογικές ανασκαφές έφεραν στο φως αντικείμενα της Νεολιθικής Εποχής και της πρώιμης Εποχής του Χαλκού, αποδεικνύοντας πως η ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή μετρά χιλιετίες.
Πάος
Το χωριό πήρε το όνομά του από την αρχαία πόλη του Πάου (ή Παίον, όπως την αναφέρει ο Ηρόδοτος), η οποία βρισκόταν στην ίδια ακριβώς ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Αρκαδικής Αζανίας. Η αρχαία Πάος υπήρξε μια σημαντική κώμη-πόλη της Αρκαδίας, την οποία μνημονεύουν τόσο ο Ηρόδοτος όσο και ο Παυσανίας, χτισμένη κοντά στους πρόποδες του λόφου Σκουπίτσι. Γιαυτό, κατά τους νεότερους χρόνους και μέχρι το 1927 ονομαζόταν Σκούπι (ή Σκούπης). Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, εξαιτίας εκτεταμένων κατολισθήσεων, ο ορεινός οικισμός εγκαταλείφθηκε και οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν χαμηλότερα στον κάμπο, ιδρύοντας το σημερινό χωριό και με επίσημα διοικητικά διατάγματα, ο οικισμός μετονομάστηκε επισήμως σε Πάος, σε μια προσπάθεια να αποκατασταθεί η ιστορική μνήμη και να συνδεθεί η σύγχρονη ταυτότητα του τόπου με την αρχαία κληρονομιά του.
Κλειτορία (Μαζέικα)
Η Κλειτορία, γνωστή ακόμα και σήμερα με την ιστορική της ονομασία Μαζέικα, είναι ένας μεγάλος και ζωντανός οικισμός χτισμένος αμφιθεατρικά σε ύψωμα, στα νοτιοανατολικά της Αχαΐας, στη μέση του εύφορου κάμπου του Αροάνιου ποταμού. Πριν από την Επανάσταση του 1821, η περιοχή αποτελούσε τόπο όπου οι κάτοικοι του κοντινού χωριού Μάζι διατηρούσαν τους κήπους, τα χωράφια και τις καλύβες τους (Μαζαίικα Καλύβια). Μετά την απελευθέρωση, οι κάτοικοι μετοίκησαν μόνιμα, χτίζοντας το νέο κεφαλοχώρι που από το 1830 εξελίχθηκε γρήγορα σε σπουδαίο εμπορικό και συγκοινωνιακό κόμβο. Το σύγχρονο όνομα του οικισμού αποτελεί απευθείας φόρο τιμής στην Αρχαία Κλειτορία (στην αρχαιότητα Κλείτωρ), μια από τις σπουδαιότερες πόλεις της βόρειας Αρκαδίας, η οποία σύμφωνα με τον μύθο ιδρύθηκε από τον βασιλιά Κλείτορα γιο του Αζάνα. Η αρχαία πόλη ήταν φημισμένη για τα μυθικά της νερά, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο περιηγητής Παυσανίας στην “Ελλάδος Περιήγησις”, τα οποία θεωρούνταν θαυματουργά, καθώς πίστευαν ότι είχαν τη δύναμη να απομακρύνουν τους ανθρώπους από τα πάθη.
Κατά την αρχαιότητα υπήρξε μία από τις πλουσιότερες πόλεις της Αρκαδικής Αζανίας. Έκοψε δικό της νόμισμα, ανέδειξε Ολυμπιονίκες, συμμετείχε στην ίδρυση της Μεγαλόπολης (369 π.Χ.) και αποτέλεσε μέλος της Αχαϊκής Συμπολιτείας, μέχρι την καταστροφή της από τους Βησιγότθους του Αλάριχου το 395 μ.Χ.
Στις 14 Δεκεμβρίου 1943, αμέσως μετά το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων, τα Γερμανικά στρατεύματα κατοχής λεηλάτησαν και πυρπόλησαν το μεγαλύτερο μέρος του χωριού στο πλαίσιο της “Επιχείρησης Καλάβρυτα”.
Βλασία (Άνω και Κάτω Βλασία)
Χτισμένη στις κατάφυτες πλαγιές του Χελμού σε υψόμετρο περίπου 800 μέτρων, η Βλασία αποτελεί έναν από τους πιο γραφικούς οικισμούς της περιοχής. Το όνομα του χωριού συνδέεται άμεσα με τη Θρησκευτική ευλάβεια, καθώς αποδίδεται στον Άγιο Βλάσιο, στον οποίο είναι αφιερωμένος και ο κεντρικός ναός. Παράλληλα, γλωσσολογικά και ιστορικά, η ονομασία παραπέμπει και στους Βλάχους κτηνοτρόφους που από τα παλαιότερα χρόνια ανέκαθεν ξεκαλοκαίριζαν τα κοπάδια τους στα πλούσια ορεινά λιβάδια του Χελμού. Το χωριό διατηρεί την παραδοσιακή αρχιτεκτονική του, με πέτρινα σπίτια, τρεχούμενα νερά και πλούσια φυσική βλάστηση, αποτελώντας σταθερό σημείο αναφοράς για την ορεινή περιοχή των Καλαβρύτων.
Σκεπαστό (πρώην Βυσσοκά)
Βρίσκεται χτισμένο στις νότιες παρυφές του ομώνυμου βουνού σε υψόμετρο 819 μέτρων απέναντι από την ιστορική Μονή της Αγίας Λαύρας. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, το χωριό βρισκόταν 4 χιλιόμετρα βορειότερα, στο ξάγναντο του όρους, αλλά εγκαταλείφθηκε σταδιακά λόγω του ψύχους και μιας θανατηφόρου επιδημίας. Για την παλιά του ονομασία Βυσσοκά (ή Βισοκά-Βισοτιά) υπάρχουν δύο βασικές εκδοχές. Η πρώτη τη θέλει σλαβικής προέλευσης από τη λέξη visoka που σημαίνει ψηλό μέρος, ενώ η δεύτερη τη συνδέει με τους βόες (ενικός βους δηλαδή βόδι), αντανακλώντας τη μακραίωνη παράδοση του χωριού στην αγελαδοτροφία. Στο Απάνω Χωριό σώζονται ακόμη σωροί ερειπίων και ιστορικές εκκλησίες. Το σημερινό όνομα Σκεπαστό προήλθε απευθείας από το ομώνυμο βουνό ύψους 1.573 μέτρων στις πλαγιές του οποίου απλώνεται ο νέος οικισμός, ο οποίος “σκεπάζεται” και προστατεύεται από τους βορινούς ανέμους.
Στο B’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε κέντρο αντιστασιακών οργανώσεων και πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος κατά τη Γερμανική κατοχή. Στις 29 Νοεμβρίου 1943 βομβαρδίστηκε από Γερμανικά αεροπλάνα, με αποτέλεσμα τον θάνατο 13 κατοίκων. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 14 Δεκεμβρίου 1943 και μία ημέρα μετά το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων, πυρπολήθηκε ολοσχερώς από τα Γερμανικά στρατεύματα. Παρά τις καταστροφές, το χωριό ανοικοδομήθηκε γρήγορα, αναπτύσσοντας οργανωμένη αγροτοκτηνοτροφική παραγωγή, με εισαγωγή γαλακτοπαραγωγών αγελάδων από την Ελβετία και παραμένει ένα από τα πιο ζωντανά χωριά των Καλαβρύτων.