Η 28η Οκτωβρίου αποτελεί μία από τις κορυφαίες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Είναι η ημέρα κατά την οποία ο ελληνικός λαός ύψωσε το ανάστημά του απέναντι στον φασισμό και την επιβουλή της ελευθερίας του, επιλέγοντας την αντίσταση, την αξιοπρέπεια και την υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας. Το «Όχι» του 1940 δεν υπήρξε απλώς μια ιστορική απάντηση. Είναι σύμβολο συλλογικής βούλησης, γενναιότητας και πίστης σε αξίες που υπερβαίνουν τα όρια μιας εποχής.
Σήμερα, ογδόντα έξι χρόνια μετά, τιμούμε εκείνους που αγωνίστηκαν, αντιστάθηκαν και θυσιάστηκαν για την ελευθερία της πατρίδας μας. Η ημερομηνία αυτή δεν αποτελεί μια απλή ημερολογιακή υπενθύμιση αλλά συνιστά ένα πνευματικό ορόσημο, ιδιαίτερα για εμάς που έχουμε ταχθεί να υπηρετούμε το ύψιστο αγαθό της Παιδείας. Παράλληλα, αναγνωρίζουμε ότι η ιστορική μνήμη δεν αποτελεί μόνο μια στείρα αναδρομή στο παρελθόν. Είναι ένας ζωντανός δεσμός με το παρόν και μια ευθύνη απέναντι στο μέλλον.
Η ιστορία ως εργαλείο κατανόησης και όχι ως στείρα αποστήθιση
Η επέτειος του «Όχι» μάς καλεί να αναζητήσουμε το βαθύτερο νόημα των ιστορικών γεγονότων, να αναρωτηθούμε τι τα προκάλεσε, ποιες αξίες υπερασπίστηκαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής και ποια διδάγματα διατηρούν τη σημασία τους στον σημερινό κόσμο.
Η ιστορία δεν είναι μόνο ημερομηνίες, ονόματα και γεγονότα που καλούμαστε να θυμόμαστε. Είναι η προσπάθεια να κατανοήσουμε τις βαθύτερες επιλογές των ανθρώπων, τις αιτίες και τις συνέπειες των αποφάσεών τους και τις περίπλοκες συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώνεται η πορεία των κοινωνιών. Είναι, ακόμη, η δυνατότητα να αναγνωρίζουμε έγκαιρα τους κινδύνους που γεννούν στην εποχή μας ο φανατισμός, η μισαλλοδοξία, ο εθνικισμός, η περιφρόνηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η συστηματική αμφισβήτηση των δημοκρατικών θεσμών.
Η επέτειος αυτή δίνει την ευκαιρία στο σχολείο να λειτουργήσει ως πνευματικός οδηγός για τις επιλογές του παρόντος, να μετατρέψει την ιστορική γνώση σε εργαλείο ενσυναίσθησης και να δώσει την ώθηση σε εσάς τους μαθητές και τις μαθήτριες να κάνετε περισσότερες ερωτήσεις, να αμφισβητήσετε τις εύκολες απαντήσεις, να αναζητήσετε τις αναλογίες ανάμεσα στο χθες και το σήμερα κι με αυτό τον τρόπο η Ιστορία να επιτελέσει τον πραγματικό της ρόλο.
Οι σύγχρονες μάχες και οι προκλήσεις των νέων
Αγαπητοί μαθητές και αγαπητές μαθήτριες,
Απευθυνόμενος σε όλους αλλά πρωτίστως σε εσάς, θα ήθελα να σας καλέσω να σκεφτείτε: Πώς μεταφράζεται το μήνυμα του 1940 στη δική σας σύγχρονη καθημερινότητα; Πώς μπορεί ένα παιδί να συνδεθεί με τους συνομηλίκους του που πολεμούσαν στα χιονισμένα βουνά της Πίνδου; Σήμερα, ευτυχώς, οι μάχες δε δίνονται στα πεδία των μαχών με όπλα. Δίνονται, όμως, καθημερινά μέσα στις σχολικές αίθουσες, στα προαύλια, στις γειτονιές, στα κοινωνικά δίκτυα και σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής.
Σε μια εποχή κατά την οποία οι πολεμικές συγκρούσεις, η βία και οι παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων εξακολουθούν να δοκιμάζουν την ανθρωπότητα, το μήνυμα της 28ης Οκτωβρίου παραμένει επίκαιρο. Η ειρήνη δεν είναι αυτονόητη ούτε διασφαλίζεται από μόνη της. Απαιτεί σεβασμό μεταξύ των λαών, διάλογο, συνεργασία και σταθερή προσήλωση στο διεθνές δίκαιο και στα ανθρώπινα δικαιώματα. Απαιτεί, πάνω απ’ όλα, ανθρώπους που δε συνηθίζουν την αδικία και δεν παραμένουν αδιάφοροι απέναντι στον πόνο του άλλου.
Εξίσου ουσιαστικό είναι το μήνυμα της δημοκρατίας. Η ελευθερία δεν εξαντλείται στην κατάκτηση και την κατοχύρωση δικαιωμάτων. Συνοδεύεται από υποχρεώσεις, σεβασμό στους άλλους και συμμετοχή στα κοινά. Δημοκρατία σημαίνει να μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να εχθρευόμαστε, να ακούμε διαφορετικές απόψεις χωρίς να φοβόμαστε και να υπερασπιζόμαστε τις θέσεις μας με επιχειρήματα, χωρίς να καταφεύγουμε στην προσβολή ή στην απόρριψη του διαφορετικού.
Τα «Όχι» που καλείστε εσείς, η νέα γενιά, να βροντοφωνάξετε σήμερα, είναι εξίσου κρίσιμα για την πορεία του πολιτισμού μας:
• Όχι στον σχολικό εκφοβισμό και την απαξίωση
• Όχι στον ρατσισμό, τη μισαλλοδοξία και τις προκαταλήψεις
• Όχι στην αδιαφορία, τον ατομικισμό και την παθητική στάση απέναντι στην αδικία
• Όχι στην παραίτηση από τα όνειρα και όχι στην εύκολη απογοήτευση μπροστά στις δυσκολίες της εποχής
Κριτική σκέψη ως προϋπόθεση ελευθερίας
Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία η έννοια της ελευθερίας αποκτά μια νέα, βαθύτατα πνευματική διάσταση, άμεσα συνδεδεμένη με την τεχνολογική εξέλιξη. Η πληροφορία διακινείται με πρωτοφανή ταχύτητα μέσω του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η κριτική σκέψη αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η ικανότητα να ελέγχουμε τις πηγές μας, να διακρίνουμε τα γεγονότα από τις προκαταλήψεις και την τεκμηριωμένη γνώση από την παραπληροφόρηση αποτελεί βασική προϋπόθεση ελευθερίας. Το σύγχρονο σχολείο οφείλει να προάγει και να καλλιεργεί την κριτική σκέψη και τη δημοκρατική συνείδηση γιατί ένας πολίτης που δε μπορεί να σκεφτεί αυτόνομα και χειραγωγείται εύκολα από την προπαγάνδα και τον φανατισμό, είναι ένας πολίτης με αποδυναμωμένη δημοκρατική συνείδηση.
Το σχολείο ως φάρος της κοινωνίας
Το σχολείο είναι ο χώρος όπου η ιστορική γνώση συναντά τη δημοκρατική παιδεία και η μάθηση μετατρέπεται σε στάση ζωής. Δε μεταδίδει μόνο γνώσεις και δεξιότητες. Καλλιεργεί την αυτονομία της σκέψης, τον διάλογο, τη συνεργασία, την αλληλεγγύη και τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Βοηθά κάθε παιδί και κάθε νέο να ανακαλύψει τις δυνατότητές του και να αντιληφθεί ότι η προσωπική του εξέλιξη συνδέεται με την πρόοδο της κοινωνίας.
Γι’ αυτό, η τιμή προς τους αγωνιστές του 1940 δεν περιορίζεται στις σχολικές εκδηλώσεις και στις επετειακές αναφορές. Εκφράζεται και μετριέται καθημερινά:
• όταν επιλέγουμε τον σεβασμό αντί της απαξίωσης,
• όταν προτάσσουμε τη συνεργασία αντί της αντιπαλότητας,
• όταν επιδεικνύουμε αλληλεγγύη αντί για παγερή αδιαφορία,
• όταν στεκόμαστε με ενσυναίσθηση δίπλα σε έναν συμμαθητή ή συνάνθρωπό μας που αντιμετωπίζει δυσκολίες,
• όταν απορρίπτουμε τον εκφοβισμό,
• όταν δεν επιτρέπουμε στις διακρίσεις να καθορίζουν τη συμπεριφορά μας,
• όταν αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεών μας.
Αγαπητές μαθήτριες, αγαπητοί μαθητές,
Το μέλλον δεν είναι μια μακρινή πραγματικότητα που θα διαμορφωθεί ερήμην σας. Διαμορφώνεται ήδη μέσα από τις επιλογές σας, τη γνώση που κατακτάτε, τις σχέσεις που οικοδομείτε και τις αξίες που επιλέγετε να υπηρετείτε. Η δική σας γενιά καλείται να αντιμετωπίσει σύνθετες προκλήσεις και να αναζητήσει νέες λύσεις σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς. Έχει, όμως, και τη δύναμη να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας δικαιότερης, πιο συμπεριληπτικής, πιο ειρηνικής και περισσότερο δημοκρατικής.
Δε χρειάζεται να ζήσετε τις ίδιες δοκιμασίες με τις προηγούμενες γενιές για να τιμήσετε τους αγώνες τους. Χρειάζεται να κατανοήσετε τις αξίες για τις οποίες αγωνίστηκαν και να τις μεταφέρετε δημιουργικά στη δική σας εποχή. Με γνώση, υπευθυνότητα, θάρρος και εμπιστοσύνη στη δύναμη της συλλογικής προσπάθειας.
Ο Γιάννης Ρίτσος στο ποίημα του «Οκτώβρης 1940» γράφει: ‘Πάντα νικάει το δίκιο! Μια μέρα θα νικήσει ο άνθρωπος. Μια μέρα η λευτεριά θα νικήσει τον πόλεμο. Μια μέρα θα νικήσουμε για πάντα».
Η 28η Οκτωβρίου μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές, οι άνθρωποι μπορούν να επιλέξουν την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ελπίδα. Μας καλεί να κρατήσουμε ζωντανή την ιστορική μνήμη όχι ως βάρος του παρελθόντος, αλλά ως πυξίδα για το μέλλον.
Μήνυμα προς τους ενήλικες και την εκπαιδευτική κοινότητα
Κλείνοντας, θα ήθελα να απευθυνθώ και στους ενήλικες της κοινωνίας μας, στους εκπαιδευτικούς, στους γονείς και κηδεμόνες. Το 1940 αποτελεί για όλους εμάς μια διαρκή, πιεστική υπενθύμιση του χρέους μας. Έχουμε την ιερή υποχρέωση να παραδώσουμε στη νέα γενιά μια παιδεία που δε θα τους παρέχει μόνο πτυχία, αλλά θα τους διαμορφώνει ως ολοκληρωμένους, ελεύθερους και δημοκρατικούς ανθρώπους.
Η σύγχρονη γενιά των μαθητών καλείται να αντιμετωπίσει εξαιρετικά σύνθετες και πρωτόγνωρες παγκόσμιες προκλήσεις: την κλιματική κρίση, τις ραγδαίες τεχνολογικές ανατροπές της Τεχνητής Νοημοσύνης, τις γεωπολιτικές αστάθειες και τις διευρυνόμενες κοινωνικές ανισότητες. Έχουν μέσα τους, όμως, τη φρεσκάδα και τη δύναμη να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας πολύ δικαιότερης, πιο συμπεριληπτικής, πιο ειρηνικής και πιο δημοκρατικής από αυτή που τους παραδίδουμε.
Με πίστη στις δυνατότητες των μαθητών και των μαθητριών μας και με την πεποίθηση ότι η παιδεία αποτελεί θεμέλιο μιας ελεύθερης και δημοκρατικής κοινωνίας, ας τιμήσουμε την εθνική μας επέτειο με σεβασμό στην ιστορία και αισιοδοξία για όσα μπορούμε να πετύχουμε μαζί.
Χρόνια πολλά σε όλες τις Ελληνίδες και όλους τους Έλληνες.
Χρόνια πολλά στις μαθήτριες, στους μαθητές και στην εκπαιδευτική μας κοινότητα.