Ο πολιτικός χάρτης της μεταπολίτευσης άρχισε να διαμορφώνεται αμέσως μετά την πτώση της χούντας, με την δημιουργία νέων κομμάτων που άφηναν πίσω τους προδικτατορικούς σχηματισμούς.
Σαραντατέσσερις μέρες μετά την κατάρρευση του καθεστώτος των συνταγματαρχών ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοινώνει την ίδρυση του Πανελληνίου Σοσιαλιστικού Κινήματος, επιλέγοντας την 3η μέρα του Σεπτεμβρίου, μια ημερομηνία με βαρύ συμβολισμό, καθώς παραπέμπει στο πρώτο Σύνταγμα της χώρας.
ADVERTISING
Η απόφαση αυτή δεν ήταν άμεση. Ο Ανδρέας Παπανδρέου στις 20 Ιουλίου του 1974 βρισκόταν εξόριστος στον Καναδά. Απέφυγε να γυρίσει αμέσως στην Ελλάδα. Ας μην ξεχνάμε ότι, μετά και την τραγωδία της Κύπρου, η χώρα διανύει μέρες όπου η πολιτική ρευστότητα δημιουργεί κλίμα ανασφάλειας, παρά την ευφορία για την πτώση του καθεστώτος. Υπάρχουν φόβοι ακόμα και για τη ζωή του, ενώ δεν φαίνεται να έχει πεισθεί πολιτικά για τις πρώτες μέρες της μεταπολίτευσης, τις οποίες χαρακτηρίζει «αλλαγή φρουράς του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα».
Άλλωστε στα τέλη Ιουλίου διέψευσε τις πληροφορίες για την ίδρυση κόμματος, καθώς πίστευε ότι η δημοκρατία δεν είχε αποκατασταθεί και ότι αν τελικά πραγματοποιηθούν εκλογές αυτές θα είναι νόθες και διαβλητές. Συνομιλεί με ιστορικά στελέχη της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου, όπως ο Γιάννης Αλευράς που τον πείθουν να γυρίσει στη χώρα.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου μπορεί να συνομιλεί με παλιά στελέχη της Ένωσης Κέντρου, έχει απομακρυνθεί όμως από το πολιτικό της στίγμα διατυπώνοντας έναν λόγο που κοιτά περισσότερο προς τα Αριστερά. Υπάρχει και η κληρονομιά του Πανελληνίου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ), της αντιστασιακής οργάνωσης που είχε ιδρύσει κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και διακήρυττε όχι μόνο την πτώση της χούντας, αλλά και «την αποδέσμευση της χώρας από την ξένη εξάρτηση» και «την πραγματοποίηση ριζικών αλλαγών, με τελικό στόχο το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας».
Η πρώτη κίνηση του λίγο πριν από την επιστροφή στην Ελλάδα είναι να συγκαλέσει στις 6 Αυγούστου στο Βίντερτουρ της Ελβετίας το εθνικό συμβούλιο του ΠΑΚ). Συμμετείχαν περίπου 80 άτομα, τα οποία αποφάσισαν τη διάλυση του ΠΑΚ και τη μετεξέλιξή του σε σοσιαλιστικό κόμμα, που να βασίζεται στις διακηρυγμένες αρχές του Πανελληνίου Απελευθερωτικού Κινήματος. Παράλληλα, αποφασίστηκε να συσταθεί μία επιτροπή που θα συνέθεται ένα σχέδιο «διακήρυξης αρχών» του νέου πολιτικού σχηματισμού.
Η επιστροφή στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα θα επιστρέψει στις 16 Αυγούστου. Μαζί του βρίσκονται η σύζυγός του Μαργαρίτα, ο γιος του Γιώργος, ο Κίμων Κουλούρης, η Αγγέλα Κοκκόλα και ο Μιχάλης Ζιάγκας. Τα συνθήματα που ακούγονται κατά τη διάρκεια της υποδοχής από τον κόσμο ήταν χαρακτηριστικά και του πολιτικού στίγματος που θα είχε το νέο κόμμα που θα γεννιόταν σε λίγες μέρες. Το κυρίαρχο σύνθημα, με αναφορά στην τραγωδία της Κύπρου, ήταν το «ΝΑΤΟ, ΣΙΑ, προδοσία».
Άνθρωποι τους οποίους ο Ανδρέας Παπανδρέου εκτιμούσε και είχαν ρίζες στην Ένωση Κέντρου, ο προδικτατορικός διευθυντής του πολιτικού γραφείου του Αντώνης Λιβάνης, ο Γιάννης Αλευράς και ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος του προτείνουν να επανέλεθει στην πολιτική ως ηγέτης της Ένωσης Κέντρου, ανανεώνοντας τον πολιτικό της λόγο. Φαίνεται όμως ότι έχει ήδη αποφασίσει να αφήσει πίσω του τους προδικτατορικούς πολιτικούς σχηματισμούς και να προχωρήσει στην ίδρυση ενός νέου κόμματος.
Η ομάδα που είχε συσταθεί ήδη από το συνδιάσκεψη στην Ελβετία και συνέθετε την ιδρυτική διακήρυξη του νέου πολιτικού σχηματισμού άρχισε να συζητά και το όνομα του κόμματος. Ο Ανδρέας Παπανδρέου πρότεινε το «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα για την Αναγέννηση της Ελλάδας», αλλά ο όρος «αναγέννηση» θα θεωρηθεί από πολλούς απαρχειωμένος, ενώ άλλοι θα υποστηρίξουν ότι είναι μία λέξη που χρησιμοποιούσε και η χούντα. Τελικά, θα εγκαταλειφθεί και θα επιλεγεί η ονομασία «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα». Η πρόταση του Αντώνη Λιβάνη για αντικατάσταση του «σοσιαλιστικό» με τη λέξη «δημοκρατικό» επίσης απορρίφθηκε.Το σήμα που τελικά υιοθετήθηκε, ήταν ένας πράσινος ανατέλλων ήλιος.
Η ιδρυτική διακήρυξη, ο ήλιος και το σύνθημα
Η επίσημη παρουσίαση του νέου κόμματος έγινε στις 3 Σεπτεμβρίου 1974 στο ξενοδοχείο «Κινγκ Πάλας» της Αθήνας, παρουσία 150 ατόμων, που αποτέλεσαν τον ιδρυτικό του πυρήνα.
Ύστερα από μία σύντομη εισήγηση του διευθυντή του Γραφείου Τύπου του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος κ. Κώστα Νικολάου, ο οποίος είπε ότι το νέο κίνημα είναι συλλογική προσπάθεια και όχι προσωποπαγές κόμμα ο Ανδρέας Παπανδρέου διάβασε ολόκληρη τη «διακήρυξη αρχών» και στη συνέχεια τη μοίρασε στους παριστάμενους δημοσιογράφους, τυπωμένη σε ένα μικρό πράσινο βιβλιαράκι.
Εκεί το ΠΑΣΟΚ και ο Ανδρέας Παπανδρέου καλούσαν τον λαό να συνταχθεί στη νέα πολιτική προσπάθεια: «Μόνο με την ενεργό πολιτική παρουσία των πολιτών, απ’ άκρου εις άκρον της Ελλάδας, θα εξασφαλιστούν τόσο η εθνική μας ανεξαρτησία, όσο και η λαϊκή κυριαρχία. Ήρθε η ώρα να προχωρήσουμε από την παθητική διαμαρτυρία στην ενεργό λαϊκή παρουσία για τη διαμόρφωση του μέλλοντος της χώρας μας».
Ως κεντρικό σύνθημα επιλέχθηκε το τετράπτυχο «Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατία». Όπως τόνισε ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο «βασικός κυριαρχικός στόχος του κινήματος είναι η δημιουργία μιας πολιτείας απαλλαγμένης από ξένο έλεγχο ή επεμβάσεις, πολιτείας απαλλαγμένης από έλεγχο ή επιρροή της οικονομικής ολιγαρχίας.
Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να ξεκίνησε διεκδικώντας στην εξουσία, καθώς ήταν τρίτο στις εκλογές του 1974 με 13,58%, έδειξε όμως μεγάλη δυναμική είχε ραγδιαία διείσδυση σε ευρύτατα κοινωνικά στρώματα και στις επόμενες δύο εκλογικές αναμετρήσεις διπλασίαζε τα ποσοστά μέχρι τη σαρωτική νίκη του 1981, καθορίζοντας με ανεξίτηλο τρόπο την πολιτική στην μεταπολίτευση.